اگر با فرمولاسیون اسپری، رنگ، چسب یا فوم پلییورتان سروکار دارید، احتمالاً نام متیلال را شنیده‌اید؛ حلالی سبک، بسیار فرّار و کم‌بو که هم با آب و هم با بیشتر حلالهای آلی سازگار است. در این مقاله توضیح می‌دهیم متیلال چیست، چه مشخصاتی دارد، کجا مصرف میشود و برای نگهداری و کار با آن چه نکاتی را باید رعایت کرد.
پاسخ کوتاه: متیلال یا دی‌متوکسی متان (CH3OCH2OCH3) مایعی بی‌رنگ و بسیار فرّار با نقطه جوش ۴۲ درجه سانتیگراد است که از واکنش متانول و فرمالدهید ساخته میشود. متیلال بیشتر بهعنوان حلال و حامل در اسپریها (آئروسل)، عامل پف‌دهنده در فوم پلییورتان، و حلال در رنگ، رزین، چسب و پاککنندههای رنگ مصرف میشود. خرید متیلال
متیلال چیست؟
متیلال (Methylal) که با نام‌های دی‌متوکسی متان (Dimethoxymethane) و فرمال (Formal) هم شناخته میشود، ساده‌ترین عضو خانواده استال‌هاست. در ساختار آن یک اتم کربن مرکزی به دو گروه متوکسی (OCH3-) متصل است. همین ساختار باعث شده متیلال حلالی با قطبیت متوسط باشد؛ یعنی هم مقدار قابل‌توجهی در آب حل میشود و هم با الکل‌ها، کتون‌ها، استرها و هیدروکربن‌ها به‌خوبی مخلوط میشود.
متیلال بوی ملایمی شبیه کلروفرم دارد و به‌دلیل نقطه جوش پایین، پس از مصرف خیلی سریع تبخیر میشود و اثری روی سطح باقی نمی‌گذارد. این دو ویژگی، یعنی حلالیت دوگانه و تبخیر سریع، دلیل اصلی کاربرد گسترده آن در صنایع آرایشی، بهداشتی و شیمیایی است.
مشخصات فنی و خواص فیزیکی متیلال
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| نام‌های دیگر | دی‌متوکسی متان، فرمال، Methylal، Dimethoxymethane |
| فرمول شیمیایی | C3H8O2 (CH3OCH2OCH3) |
| شماره CAS | 109-87-5 |
| جرم مولی | ۷۶٫۱ گرم بر مول |
| شکل ظاهری | مایع شفاف و بی‌رنگ با بوی ملایم شبیه کلروفرم |
| چگالی (۲۰ درجه) | حدود ۰٫۸۶ گرم بر سانتی‌متر مکعب |
| نقطه جوش | ۴۲ درجه سانتیگراد |
| نقطه ذوب | منفی ۱۰۵ درجه سانتیگراد |
| نقطه اشتعال | زیر صفر (حدود منفی ۱۸ درجه سانتیگراد یا کمتر، بسته به روش آزمون) |
| دمای خوداشتعالی | حدود ۲۳۵ درجه سانتیگراد |
| حلالیت در آب | حدود ۲۸ تا ۳۳ درصد وزنی در ۲۰ درجه |
| چگالی بخار نسبت به هوا | حدود ۲٫۶ (بخار سنگین‌تر از هوا) |
متیلال چگونه تولید میشود؟
متیلال در مقیاس صنعتی از واکنش متانول با فرمالدهید در حضور کاتالیست اسیدی تولید میشود. در این واکنش دو مولکول متانول با یک مولکول فرمالدهید ترکیب می‌شوند و متیلال و آب به دست می‌آید؛ سپس محصول با تقطیر جدا و خالص‌سازی میشود. روش دیگر، اکسیداسیون مستقیم متانول است. به همین دلیل قیمت و دسترسی متیلال تا حد زیادی به بازار متانول وابسته است.
کاربردهای متیلال در صنعت
اسپریها و فرمولاسیونهای آئروسل
بزرگ‌ترین بازار مصرف متیلال، صنعت آئروسل است. متیلال در اسپری مو، خوشبوکننده‌های هوا، اسپری‌های حشره‌کش و اسپری‌های فنی بهعنوان حلال و حامل ماده مؤثره به کار می‌رود. چون هم با آب و هم با پیشرانه‌ها و حلالهای آلی مخلوط میشود، به یکنواخت ماندن فرمول کمک می‌کند و پس از پاشش خیلی سریع تبخیر میشود.
فوم پلییورتان
متیلال در تولید فوم‌های پلییورتان (فوم‌های انعطاف‌پذیر و سخت) بهعنوان عامل پف‌دهنده کمکی و حلال استفاده میشود. نقطه جوش پایین آن باعث میشود در حرارت واکنش تبخیر شود و به شکل‌گیری سلول‌های فوم کمک کند.
رنگ، رزین، چسب و پاک‌کننده رنگ
قدرت حلالیت خوب متیلال برای انواع رزین‌ها، آن را به جزئی مفید در فرمول رنگ‌ها، پوشش‌های محافظ، چسب‌ها و پاککنندههای رنگ (رنگ‌بر) تبدیل کرده است. در این فرمول‌ها متیلال معمولاً همراه حلالهای دیگر مثل اتیل استات یا الکل‌ها استفاده میشود تا سرعت تبخیر و قدرت حلالیت تنظیم شود.
سوخت و سنتز شیمیایی
متیلال بهعنوان افزودنی اکسیژن‌دار به سوخت بنزین و دیزل هم بررسی و استفاده شده است. در شیمی آلی نیز منبع گروه محافظ متوکسی‌متیل (MOM) و ماده اولیه برخی سنتزهای دارویی و عطرسازی است.
نکات ایمنی، نگهداری و حمل متیلال
متیلال مایعی بسیار قابل اشتعال است و بخار آن از هوا سنگین‌تر است؛ بنابراین می‌تواند روی زمین پخش شود و در فاصله‌ای دورتر از منبع، با جرقه یا شعله آتش بگیرد. هنگام کار با متیلال این نکات را رعایت کنید:
- در محیط با تهویه مناسب و دور از شعله، جرقه و سطوح داغ کار کنید و تجهیزات را ارت (زمین) کنید.
- از دستکش مقاوم شیمیایی، عینک ایمنی و در فضای بسته از ماسک مناسب بخارات آلی استفاده کنید.
- متیلال را در ظروف دربسته، در انبار خنک و بدون نور مستقیم و جدا از اکسیدکننده‌ها و بازهای قوی نگهداری کنید.
- تماس طولانی با پوست باعث خشکی و ترک خوردگی آن میشود و استنشاق بخار در غلظت بالا ممکن است سرگیجه و خواب‌آلودگی ایجاد کند.
- حد مجاز مواجهه شغلی متیلال در بسیاری از منابع ۱۰۰۰ ppm (میانگین ۸ ساعته) ذکر شده است.
برای جزئیات کامل، برگه اطلاعات ایمنی (MSDS) همان محموله‌ای را که خریداری می‌کنید از فروشنده بگیرید.
نکات مهم در خرید متیلال
هنگام خرید متیلال، درجه خلوص، میزان آب و اسیدیته را با برگه آنالیز محموله بررسی کنید؛ به‌خصوص اگر آن را در اسپری‌های آرایشی یا فرمولاسیونهای حساس مصرف می‌کنید. نوع بسته‌بندی (گالن یا بشکه فلزی دربسته) هم به‌دلیل فرّار بودن متیلال اهمیت دارد.
خرید متیلال: قیمت روز، بسته‌بندی و شرایط ارسال متیلال در صفحهٔ قیمت و خرید متیلال به‌روز نگه داشته میشود.
سوالات متداول درباره متیلال
آیا متیلال همان متانول است؟
خیر. متانول (CH3OH) یک الکل است، اما متیلال یک استال است که از واکنش متانول با فرمالدهید ساخته میشود. خواص این دو متفاوت است؛ برای مثال نقطه جوش متیلال ۴۲ درجه و نقطه جوش متانول حدود ۶۵ درجه سانتیگراد است.
متیلال در آب حل میشود؟
بله، تا حدود یکسوم وزنی (حدود ۲۸ تا ۳۳ درصد در ۲۰ درجه) در آب حل میشود و با بیشتر حلالهای آلی به هر نسبتی مخلوط میشود. همین ویژگی آن را برای فرمولاسیونهای آبی و حلالی مناسب کرده است.
کاربرد اصلی متیلال چیست؟
بیشترین مصرف متیلال در اسپریها (آئروسل) بهعنوان حلال و حامل است. پس از آن، کاربرد در فوم پلییورتان، رنگ و چسب، پاککنندههای رنگ و سنتزهای شیمیایی قرار دارد.
متیلال را چطور باید نگهداری کرد؟
در ظرف دربسته، در جای خنک، تاریک و دارای تهویه، دور از هر منبع اشتعال و جدا از مواد اکسیدکننده. چون متیلال بسیار فرّار است، باز ماندن ظرف هم باعث هدر رفتن آن و هم باعث تجمع بخار قابل اشتعال میشود.
